Stel je voor: het is 1962. De Cubacrisis woedt. De wereld staat op het punt van een kernoorlog. En hier in Nederland, diep onder de grond, zitten militairen in betonnen kluizen omringd van radioapparatuur en kaarten.
▶Inhoudsopgave
Ze wachten op orders die gelukkig nooit kwamen. Vijftig jaar later? Die bunkers staan er nog steeds.
Maar wat is er echt over? En kun je ze nog zellen? Laten we erin duiken.
Waarom zat Nederland vol met bunkers?
Nederland was tijdens de Koude Oorlog geen gewoon landje aan de kust. Het was een frontlinie.
Als NAVO-lid lag het land pal tussen West-Europa en de dreiging uit het Oosten. De Sovjet-Unie had duizenden tanks klaarstaan in Oost-Duitsland. Als die zouden vallen, was Nederland het eerste slagveld.
Daarom investeerde de NAVO miljoenen guldens in een netwerk van commandoposten, communicatiecentra en schuilplaatsen.
Nederland werd een soort militaire hub. Denk aan vliegvelden, radarinstallaties en ondergrondse commandocentra. Overal waar je keek, was er iets. De belangrijkste basis? Dat was de NATO-basis op Vliegveld Rijswijk-Ypenburg, waar ook het callsign PA60CUB vandaan komt. Maar er waren er meer: volop radarstations langs de kust, communieposten in de bossen van de Veluwe, en commandobunkers verspreid over het hele land.
Wat voor soort bunkers waren het?
Niet elke bunker was hetzelfde. Er waren verschillende types, elk met een eigen functie.
Ondergrondse commandoposten
Dit waren de grote jongens. Betonnen kelders, soms meerdere verdiepen diep, bedoeld om leidinggevende militairen en politici te beschermen tijdens een nucleaire aanval. Ze hadden eigen zuiveringssystemen voor lucht, drinkwatervoorraden, en konden maanden lang zelfstandig functioneren.
Radar- en communicatieposten
De bekendste was het Aardkamer bij het Catshuis in Den Haag, de schuilplaats voor de koningin en de regering. Langs de Nederlandse kust stonden radarinstallaties die de lucht in de gaten hielden.
Vliegvelden met nucleaire taak
De Sovjets vliegen niet zomaar ongezien binnen. Deze posten waren vaak minder spectaculair — meestal een paar gebouwtjes en een grote antenne — maar cruciaal voor het vroegtijdig waarschuwingssysteem van de NAVO.
Sommige Nederlandse vliegvelden hadden een bijzonder donkere rol. Op bases like Volkel en Woensdrecht lagen Amerikaanse kernwapens opgeslagen onder het Nuclear Sharing-programma. De vliegtuigen die daar gestationeerd waren, konden binnen minuten worden geladen met tactische atombommen. De opslagfaciliteiten hiervoor waren sterk beveiligde bunkers met speciale beveiligingsprotocollen.
Wat is er nu nog te zien?
Hier wordt het spannend. Want veel is verdwenen, maar niet alles.
De meeste bunkers zijn na de Koude Oorlog gesloopt of vergeten. De NAVO troepen zich terug, de Amerikanen vertrokken, en de Nederlandse overheid had geen geld of zin om alles te onderhouden. Bunkers werden dichtgemetseld, begroeid, of simpelweg afgebroken voor de bouw van een woonwijk. Maar er zijn uitzonderingen.
Het Maritiem Bunkercomplex in Den Haag is een bekend voorbeeld dat nog intact is. Op de Veluwe zijn er nog radarrestanten te vinden, soms verstopt in het bos.
En in Zeeland staan er nog steeds oude kustverdedigingswerken die uit die tijd stammen.
Er zijn ook enthousiaste verzamelaars en historische verenigingen die bunkers proberen te redden. Groepen zoals Stichting Menno van Coehoorn en diverse lokale historische kringen doen er alles aan om deze plekken te documenteren en soms zelfs open te stellen voor bezoekers. Het probleem? Veel bunkers staan op privéterrein of militair terrein, waardoor toegang lastig is.
Sporen op Vliegveld Rijswijk-Ypenburg
Terug naar die basis waar het allemaal mee begon. Vliegveld Rijswijk-Ypenburg is inmiddels voor een groot deel ontwikkeld tot woonwijk.
Maar onder de grond zitten er nog steeds resten van de NAVO-infrastructuur. De exacte staat van die bunkers is onduidelijk — de meeste zijn waarschijnlijk afgesloten of gevuld. Maar voor wie weet waar hij moet zoeken, zijn er nog altijd sporen te vinden van de tijd dat Nederland een cruciaal NAVO-frontlinieland was.
Waarom zou je er om geven?
Misschien denk je: het is maar oud beton. Maar deze bunkers vertellen een verhaal.
Het verhaal van een tijd waarin de wereld elke seconde kon exploderen. Waarin gewone Nederlandse dorpen omringd waren door wapens die je voorstelling te boven gingen. Elke bunker die verdwijnt, is een stukje geschiedenis dat verloren gaat.
En dat is zonde. Want hoe beter je begrijpt waar je vandaan komt, hoe beter je kunt bepalen waar je heen gaat.
Zelfs als dat betekent dat je door een natte kelder moet waden om een stukje beton te bekijken. Dus de volgende keer dat je door Nederland rijd, kijk eens goed om je heen. Die vreemme betonnen deuk in het landschap?
Die toegedichte deur in een heuvel? Daar zit een verhaal achter. En die verhaal verdient het om verteld te worden.
Veelgestelde vragen
Hoeveel bunkers zijn er nog in Nederland?
Hoewel er oorspronkelijk geschat werd dat er zo'n 10.000 bunkers in Nederland gebouwd waren, is het aantal zichtbare overblijfselen aanzienlijk minder. De Basisregistratie Grootschalige Topografie registreerde in 2017 slechts 1586 bouwwerken als bunkers.
Wat was de beroemdste bunker uit de Tweede Wereldoorlog?
Sommige van deze bunkers zijn zelfs gerestaureerd en dienen nu als musea. De Führerbunker, gelegen in Berlijn, was een belangrijke schuilkelder voor Adolf Hitler en de Duitse regering tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze ondergrondse complexen werden gebouwd in de jaren 30 en 40 om de leiders van het Nazi-regime te beschermen tegen aanvallen.
Wat zijn de overblijfselen van de Koude Oorlog?
Het was een cruciaal onderdeel van de Duitse defensie tijdens de oorlog.
Hoeveel gaf Nederland uit aan defensie in de Koude Oorlog?
De overblijfselen van de Koude Oorlog in Nederland omvatten een breed scala aan militaire infrastructuur, waaronder bunkers, schuilplaatsen, radarstations en communicatiecentra. Naast deze structuren werden ook noodzetels voor het politieke bestuur, BB -commandoposten, kazernes, oefenterreinen en mobilisatiecomplexen gebouwd, vaak in bestaande gebouwen of nieuw aangelegde ruimtes. Tijdens de Koude Oorlog investeerde Nederland aanzienlijk in defensie, met een uitgavenpost van ongeveer 10% van het bruto nationaal inkomen (BnI).
Wat is het grootste geheim van Nederland?
Deze uitgaven daalden in de jaren 80 en 90, met een daling van respectievelijk 10% naar 3% en vervolgens naar 2,7% en 1,5% tussen 1990 en 2010, wat een directe impact had op de omvang van de Nederlandse krijgsmacht. Het grootste geheim van Nederland tijdens de Koude Oorlog was de uitgebreide militaire infrastructuur die het land verborgen hield. Onder de oppervlakte lagen commandoposten, radarstations en opslagfaciliteiten, allemaal ontworpen om Nederland te beschermen tegen een mogelijke Sovjet-aanval, en die tot op de dag van vandaag nog steeds zichtbaar zijn.