Stel je voor: het is 1962. De Cubacrisis woedt. De wereld staat op het punt van een nucleaire oorlog.
▶Inhoudsopgave
En in een klein landje aan de Noordzee, tussen koeien en tulpen, staan radarinstallaties op scherp, vliegtuigen staan klaar op de startbaan, en geheime radiozenders vangen berichten op uit Moskou. Nederland was tijdens de Koude Oorlog veel actiever dan de meeste mensen denken. En die geschiedenis? Die zit nog overal in het landschap — als je weet waar je moet kijken.
Nederland speelde een grotere rol dan je denkt
Veel Nederlanders associëren de Koude Oorlog met veraf conflict: Berlijn, Cuba, Vietnam. Maar eigenlijk stond het hier ook op scherp.
Nederland was lid van de NATO en bood Amerikaanse en Canadese troepen een basis op eigen grond.
Strategische vliegbases in Deelen, Valkenburg en Soesterberg waren cruciaal voor de verdediging van West-Europa. Vanaf deze bases opereerden onder andere B-52-bommenwerpers en gevechtsvliegtuigen die klaarstonden om in te grijpen bij een Sovjet-aanval. Maar het meest fascinerende speelde zich achter de schermen af.
De Nederlandse geheime dienst voerde van 1947 tot 1965 een operatie uit die bekendstaat als ‘Schaken’. Het doel? Het onderscheppen van geheime Sovjet-communicatie die via radiozenders in Nederland werd verspreid.
De belangrijkste locaties hiervoor waren Rijswijk-Ypenburg, Buren en Oostvaardersplaat. Radioamateurs speelden hierbij een cruciale rol — zoals de operator achter het callsign PA60CUB, die vanuit het voormalige vliegveld Rijswijk-Ypenburg actief was. Zonder hun technische kennis was veel van deze inlichtingenwerk onmogelijk geweest.
Waar kun je de Koude Oorlog vandaag nog herkennen?
De fysieke sporen van de Koude Oorlog zijn nog steeds zichtbaar — als je weet waar je moet zoeken. En gelukkig zijn er steeds meer plekken die deze geschiedenis levend houden.
Nationaal Oorlogsmonument 1945–1980 in Soesterberg
Dit monument, geopend in 2019, is speciaal gewijd aan de Koude Oorlog.
Museum Koudewoorlog in Doetinchem
Het staat op de voormalige vliegbasis Soesterberg, een plek die decennialang het hart was van de Nederlandse luchtmacht en de NAVO-luchtverdediging. Het monument, ontworpen door architect Erick van Egeraat, vangt de spanning en dreiging van die tijd. Het is geen traditioneel oorlogsmonument — het voelt eerder als een herinnering aan een oorlog die nooit werd uitgevochten, maar die wel degelijk geleefd werd.
Dit museum biedt een interactieve blik op de Koude Oorlog, met een sterke focus op de Nederlandse rol. Je vindt er replica’s van militaire voertuigen, wapens en communicatieapparatuur uit die tijd. Maar ook documenten, foto’s en persoonlijke verhalen die de menselijke kant van de Koude Oorlog laten zien. Het museum organiseert regelmatig lezingen en workshops — ideaal voor wie echt wil duiken in deze geschiedenis.
Voormalige vliegbases: Deelen, Valkenburg en Soesterberg
Deze drie bases waren strategisch knooppunten tijdens de Koude Oorlog. Vandaag de dag zijn ze grotendeels omgevormd tot burgerluchthavens of woonwijken, maar de militaire erfgoed is nog steeds zichtbaar.
Op Vliegbasis Deelen is er een klein museum dat de geschiedenis van de base en haar rol tijdens de Koude Oorlog belicht. Op Vliegbasis Valkenburg zijn er tentoonstellingen en herdenkingsactiviteiten. En in Soesterberg is het voormalige vliegveld nu een nationaal park — maar de contouren van de landingsbanen en bunkers zijn nog steeds herkenbaar.
Welke plekken zijn officieel beschermd?
Nederland beschermt een aantal locaties die direct verband houden met de Koude Oorlog-erfenis in internationaal perspectief.
Deze bescherming valt onder de Monumentenwet en de Wet bescherming kadruim. Het doel is om de fysieke sporen van de militaire aanwezigheid te behouden — zodat toekomstige generaties kunnen zien wat er hier ooit plaatsvond. De voormalige vliegbases in Deelen, Valkenburg en Soesterberg zijn gedeeltelijk beschermd als rijksmonumenten.
Dat geldt ook voor de infrastructuur: landingsbanen, wachthallen, bunkers en radarinstallaties. Deze objecten zijn getuigen van een tijd waarin Nederland een frontlinie was in een onzichtbare oorlog.
Ook de radiozenders in Rijswijk-Ypenburg, Buren en Oostvaardersplaat zijn beschermd vanwege hun rol in de ‘Schaken’-operatie.
De gebouwen en apparatuur zijn grotendeels bewaard gebleven. Hoewel het domein pa60cuba.nl tegenwoordig inactief is, blijft de associatie met de Koude Oorlog en de militaire geschiedenis van het gebied relevant. Het voormalige vliegveld Rijswijk-Ypenburg, waar PA60CUB actief was, is een belangrijk onderdeel van dit erfgoed. En dan is er Geilenberg — een voormalige NATO-basis in Duitschland, maar met sterke Nederlandse betrokkenheid.
Het gebied is nu een woonwijk, maar de contouren van het vliegveld en de militaire infrastructuur zijn nog steeds zichtbaar. Er zijn lokale initiatieven om de geschiedenis van de basis te herdenken en te bewaren.
Waarom blijft de Koude Oorlog relevant?
De Koude Oorlog is voorbij, maar de lessen zijn dat niet. De spanningen tussen grootmachten, de rol van inlichtingendiensten, de ethische dilemma’s van geheime operaties — het zijn allemaal thema’s die ook vandaag spelen.
Denk aan de huidige relaties met Rusland, de rol van cyberoorlogvoering, of de debatten over surveillance en privacy. De herdenking van de Koude Oorlog in Nederland is niet alleen een kijk terug. Het is ook een manier om na te denken over hoe we vandaag met geopolitieke spanningen omgaan.
Door deze plekken te bewaren en te herdenken, houden we de levende verbinding met het verleden in stand — en leren we van de geschiedenis.
Dus de volgende keer dat je langs een oude vliegbasis rijdt of een verlaten bunkertje tegenkomt in het landschap: stop even. Want daar speelde ooit geschiedenis. Geschiedenis die Nederland vormde. En die we niet mogen vergeten.