Stel je voor: jij staat midden in een bos in Gelderland, en voor je ligt een vergane betonnen bunker, omgeven door mos en struiken.
▶Inhoudsopgave
Of je staat op een oude landingsbaan waar vroeger Amerikaanse straaljagers klaarstonden voor een nucleaire aanval. Klinkt als een film? Het is echt.
En het zit in Nederland. Tijdens de Koude Oorlog was ons kleine land een van de belangrijkste schakels in het verdedigingsplan van de NAVO. Van radarstations tot geheime bunkers, van militaire vliegvelden tot meldkamers onder scholen — de sporen zijn overal, als je weet waar je moet zoeken. Maar hier zit het: veel van deze locaties zijn niet duidelijk aangegeven.
Sommige zijn afgebroken, andere zijn omgebouwd tot woonwijken of bedrijventerreinen. En er bestaat geen enkele officiële gids die alles op een rijtje heeft.
Geen zorgen — daar helpen we je vandaag mee. We nemen je mee langs de beste boeken, kaarten en tips om deze verborgen stukjes geschiedenis te ontdekken. Pak je schoenen, want we gaan op pad.
Waarom Nederland een Koude Oorlog-hotspot was
Veel mensen denken bij de Koude Oorlog aan Berlijn, Cuba of de steppen van Rusland. Maar Nederland? Ons land lag precies op de frontlinie. Als de Sovjet-Unie zou aanvallen, dan was Nederland het eerste land dat werd binnengevallen.
Daarom investeerde de NAVO zwaar in militaire infrastructuur hier. Er werden vliegvelden uitgebreid, radarstations gebouwd, en overal in het land verschenen bunkers — soms zelfs onder gemeentehuizen en scholen.
De aanwezigheid van Amerikaanse en Britse troepen was groot. Vliegvelden zoals Deelen en Rijswijk-Ypenburg werden strategische hubs.
Radarstations in Zeewolde en Epe hielden de lucht in de gaten. En in de achtertuin van gewone burgers lagen soms nucleaire schuilkelers. De spanning was reëel, ook in Nederland.
De beste boeken en gidsen over de Koude Oorlog in Nederland
Voordat je op pad gaat, is het slim om je eerst wat bij te lezen.
Er zijn een paar uitstekende boeken die je helpen begrijpen wat je straks met eigen ogen gaat zien. Dit is misschien wel het meest complete boek over het onderwerp. Van der Kroft neemt je mee door de hele militaire geschiedenis van Nederland tijdens de Koude Oorlog.
"Koude Oorlog in Nederland" van Jan van der Kroft (2018)
Hoe werden de NAVO-bases opgebouwd? Welke rol speelde de Koninklijke Luchtmacht?
En hoe beïnvloedde de militaire aanwezigheid het dagelijks leven van gewone Nederlanders?
"Bunkers en Militair Erfgoed in Nederland" van Rob van der Velde (2016)
Het boek bevat plattegronden, foto's en gedetailleerde beschrijvingen van locaties. Te bestelen voor ongeveer 39,99 euro. Ben je vooral geïnteresseerd in bunkers? Dan is dit jouw boek.
Van der Velde beschrijft waar ze staan, hoe ze werden gebouwd, en waarvoor ze dienden. Van kleine schuilgrote tot enorme commandobunkers — het zit erin.
"Radar in Nederland: De Koude Oorlog en de Radarbases" van Henk van den Berg (2019)
Met plattegronden en foto's. Te koop voor rond de 24,99 euro. Radarstations zijn fascinerende plekken.
Ze waren het oor en oog van de NAVO-luchtverdediging. Dit boek legt uit hoe de technologie werkte, welke bases er waren, en hoe het dagelijks leven eruitzag.
Locaties als Zeewolde en Epe komen uitgebreid aan bod. Prijs: ongeveer 29,99 euro.
Online bronnen die je moet kennen
Naast boeken zijn er ook handige websites. De site nato-basis-rijswijk.nl vertelt het verhaal van de voormalige NAVO-basis Rijswijk-Ypenburg, met foto's en documenten.
Op bunkers.nl vind je een uitgebreide database van bunkers in heel Nederland, inclusief locatiebeschrijvingen en de huidige staat. En ook lokale historische verenigingen en gemeentelijke archieven hebben vaak verrassend veel informatie beschikbaar.
Kaarten en navigatie: zo vind je die verborgen plekken
Laten we eerlijk zijn: Koude Oorlog-locaties zijn niet precies goed bewegwijzerd. Vaak liggen ze in afgelegen gebieden, verspreid over hele Drenthe of diep in de bossen van Gelderland.
Topografische kaarten van het Kadaster
Dus goede kaarten zijn essentieel. De topografische kaarten van het Kadaster zijn goud waard. Ze tonen niet alleen wegen en paden, maar ook gebouwen, terreingrenzen en soms zelfs oude militaire structuren. Je kunt ze zowel in papieren als digitale vorm gebruiken.
Historische kaarten uit archieven
Voor onderweg zijn de digitale versies handig op je smartphone, zolang je ze van tevoren downloadt — want op sommige plekken is geen bereik. Wil je weten hoe een terrein er vroeger uitzag?
Historische kaarten zijn je beste vriend. Archieven en regionale bewaarplaatsen hebben vaak oude militaire kaarten en luchtfoto's.
GPS en offline navigatie
Deze laten zien waar bunkers stonden, hoe vliegvelden werden aangelegd, en welke routes militaire voertuigen gebruikten. Toegang vereist soms een afspraak, maar het is het waard. Een GPS-apparaat of smartphone met offline kaarten is bijna noodzakelijk.
Veel locaties zijn slecht bereikbaar en weinig aangegeven. Zorg dat je de coördinaten van tevoren opslaat en een backup-route hebt. Google Maps werkt niet altijd betrouwbaar op afgelegen terreinen, dus overweeg apps die specifiek zijn voor wandelen of offroad-navigatie.
De mooiste Koude Oorlog-locaties om te bezoeken
Nu komt het stuk waar je op wacht: de plekken zelf. Hieronder een selectie van de meest interessante locaties die je kunt bezoeken.
Dit voormalige vliegveld in Rijswijk was een belangrijk onderdeel van de strategische NAVO-bases in Nederland.
Vliegveld Rijswijk-Ypenburg (voormalige NAVO-basis)
In de jaren 60 en 70 werd het terrein uitgebreid met bunkers, meldkamers en andere militaire faciliteiten. Het callsign PA60CUB — ja, dat je misschien herkent — werd hier gebruikt door een radioamateur verbonden aan de basis. Tegenwoordig is het terrein in private handen en grotendeels omgebouwd.
Toegang tot de voormalige basis is beperkt, maar je kunt de omgeving verkennen en foto's maken van de overgebleven gebouwen. Diep in Gelderland ligt Deelen, ooit een cruciale basis voor de Amerikaanse luchtmacht.
Vliegveld Deelen
Hier stonden B-52 bommenwerpers klaar — vliegtuigen die een nucleaire aanval konden uitvoeren. Het vliegveld is inmiddels gesloten en omgebouwd tot een industrieterrein. Maar als je goed kijkt, zie je nog de oude landingsbaan en restanten van bunkers. Het is een bijna spookachtige ervaring om daar te staan.
Zeewolde was een van de belangrijkste radarbases van Nederland. Vanaf hier werden vliegtuigen boven Europa gedetecteerd en gevolgd.
Radarstation Zeewolde
Het station is gesloten en er staat nu een woonwijk. Toch zijn er nog overblijfselen te vinden — de fundamenten van de grote antenne, en soms zelfs delen van de oude meldkamer. Het is alsof de tijd hier twee keer is gestopt.
Net als Zeewolde was Epe een belangrijk radarstation. Het terrein is nu omgebouwd tot een recreatiegebied, maar de gebouwen en antennes zijn nog deels zichtbaar.
Radarstation Epe
Het is een rustige plek, maar als je weet wat hier vroeger gebeurde, voelt het anders. Hier zaten mensen die 24 uur per de wakker waren, klaar om een nucleaire aanval te melden. Dit is misschien wel het meest schrikbarende onderdeel van de Koude Oorlog in Nederland die je kunt bezoeken.
Overal in het land werden bunkers gebouwd — vaak onder scholen, gemeentehuizen of ziekenhuizen. Ze moesten de bevolking beschermen bij een nucleaire aanval.
Bunkercomplexen onder scholen en gemeentehuizen
Sommige bunkers en commandoposten uit de Koude Oorlog zijn nog intact, andere zijn afgebroken of gebruikt als opslagruimte.
Een bekend voorbeeld is het bunkercomplex onder een basisschool in Geldrop. Let op: toegang is niet altijd toegestaan. Vraag altijd toestemming aan de eigenaar voordat je een bunker betreedt.
Tips voor een veilig en respectvol bezoek
Deze locaties zijn historisch waardevol, maar ook vaak gevaarlijk. Veel bunkers en oude militaire gebouwen zijn in verval.
Vloeren kunnen instorten, trappen zijn verrot, en sommige plekken bevatten asbest of andere gevaarlijke stoffen.
Draag stevige schoenen, neem een zaklamp mee, en ga nooit alleen naar afgelegen locaties. Respecteer de plekken. Laat geen afval achter, beschadig niets, en betreed geen gebouwen zonder toestemming.
Veel van deze locaties staan op privéterrein of zijn beschermd erfgoed. En denk aan de lokale bewoners — niet iedereen vindt het leuk dat er vreemdes rondhangen bij een oude bunker. Maar bovenal: geniet ervan. Er is iets bijzonders aan het staan op een plek waar vroeger de wereld kon zijn vernietigd.
Het herinnert ons eraan hoe fragiel vrede is — en hoe belangrijk het is om te onthouden wat er is gebeurd.
Met de juiste voorbereiding, een goed boek in de tas, en een kaart in je hand, wordt een dagje Koude Oorlog-locaties onvergetelijk. Veel plezier op pad!