Tijdlijn van de Cuba-crisis: 13 dagen die de wereld veranderden, dag voor dag

Stel je voor: de wereld staat op het punt van een nucleaire oorlog.

Twee supermachten staren elkaar aan. En het hele gebeurt in slechts dertien dagen.

De Cuba-crisis van oktober 1962 is het meest gevaarlijke hoofdstuk uit de Koude Oorlog. Niet vanwege wat er uiteindelijk gebeurde, maar vanwege wat er bijna gebeurde. In dit artikel nemen we je mee door die dertien dagen. Dag voor dag. Beslissing voor beslissing. En je merkt al snel: de wereld kwam veel dichter bij de afgrond dan de meeste mensen denken.

De achtergrond: waarom was Cuba zo belangrijk?

Om deze crisis echt te begrijpen, moeten we even terug naar 1959.

Fidel Castro zet de Cubaanse Revolutie in gang en zet de Amerikaanse bondgenoot Batista af. Castro bouwt een communistisch regime op, en dat vlak bij de Verenigde Staten. Dat sourt niet.

De Amerikanen proberen in april 1961 met de invasie in de Varkensbaai om Castro omver te werpen. Maar die poging mislukt compleet. Sterker nog: het maakt Castro alleen maar sterker en brengt hem recht in de armen van de Sovjet-Unie. En dat is precies waar het gevaarlijk wordt.

Dag 1 – 14 oktober 1962: de foto's die alles veranderden

Op zondag 14 oktober vliegt een Amerikaans U-2 spionagetoestel, bestuurd door majoor Richard Heyser, laag over Cuba.

Het is een routinevlucht, onderdeel van Operation Mongoose. Maar de foto's die hij maakt, zijn allesbehalve routine.

Ze tonen duidelijk lanceerplatformen voor Sovjet-raketten in aanbouw. De foto's worden pas op 16 oktober ontwikkeld en geanalyseerd. Twee dagen vertraging. Twee dagen die de Amerikanen niet hadden mogen verliezen.

Dag 2 – 15 en 16 oktober 1962: Kennedy krijgt het nieuws

Op 16 oktober krijgt president John F. Kennedy de foto's te zien. Hij is geschokt.

Hij richt direct een geheim crisisteam op: de Executive Committee, of kortweg Excomm. Daar zitten zijn belangrijkste adviseurs bij, waaronder secretaris van Defensie Robert McNamara, minister van Buitenlandse Zaken Dean Rusk en nationaal veiligheidsadviseur McGeorge Bundy.

De opties liggen op tafel: een luchtmachtaanval, een volledige invasie van Cuba, of een marineblokkade. De discussie is fel. Maar de tijd dringt. De CIA schat dat de raketten binnen twee tot drie weken operationeel zijn.

Dag 3 – 17 oktober 1962: de raketten worden groter dan gedacht

Op 17 oktober komen nieuwe foto's binnen. En die zijn alarmerend.

De Sovjet-Unie installeert niet alleen korteafstandsraketten, maar ook middenafstandsraketten. De R-12 Dvina heeft een bereik van zo'n 2.000 kilometer. Dat betekent: Washington, New York, en vrijwel elke grote stad op de oostkust ligt binnen het bereik.

De R-14 Chusovaya kan zelfs nog verder reiken. De Amerikanen tellen inmiddels 16 tot 32 lanceerplatforms in aanbouw. De crisis escaleert snel.

Dag 4 – 18 oktober 1962: Kennedy kiest voor de blokkade

Na dagenlang beraad kiest Kennedy voor een marineblokkade. Officieel noemt hij het een "quarantaine", omdat een blokkade formeel een oorlogshandeling is. Het woord maakt uit.

De blokkade moet voorkomen dat Sovjetschepen met meer militair materiaal Cuba bereiken.

Maar het is een breekbare oplossing. Als een Sovjet schip doorrijdt, moet er geschoten worden. En dan is het oorlog.

Dag 5 – 19 en 20 oktober 1962: de wereld krijgt het te horen

Op 22 oktober richt Kennedy zich in een televisietoespraak tot het Amerikaanse volk. De wereld kijkt mee. Hij legt uit dat de Verenigde Staten een offensief Sovjet-raketcomplex op Cuba hebben ontdekt.

Hij kondigt de quarantaine aan en waarschuwt de Sovjet-Unie dat elke raket die vanuit Cuba wordt afgeschoten, wordt beschouwd als een aanval op de Verenigde Staten.

De reactie is overweldigend. In heel Europa, bij NAVO-bondgenoten en in Nederland, stijgt de alarmbereidheid. De spanning is voelbaar.

Dag 6 – 23 oktober 1962: de blokkade trekt

Op 23 oktober gaat de quarantaine in. Amerikaanse oorlogsschepen, waaronder de USS Enterprise en de USS Essex, vormen een ring rond Cuba op 800 kilometer van de kust.

De Sovjet-Unie reageert met woede. Premier Nikita Khrushchev noemt de blokkade een schending van het internationale recht. Maar tegelijkertijd stuurt hij berichten dat sommige Sovjetschepen zijn omgekeerd. Het is het eerste teken dat de druk werkt.

Maar het is ook het moment dat de Amerikaanse luchtmacht op zijn hoogste paraatheid staat: DEFCON 2. Eén stap verwijderd van nucleaire oorlog.

Dag 7 – 24 oktober 1962: de schepen keren om

Op 24 oktober gebeurt het onverwachte. Meerdere Sovjetschepen stoppen of keren om op het moment dat ze de blokkadelijn naderen.

Het is een enorme opluchting. Maar het is geen overwinning.

De raketten op Cuba zijn er nog steeds. En ze worden verder afgewerkt. De Amerikanen weten dat de klok tikt. Elke dag die voorbijgaat, komen die raketten dichter bij operationeel.

Dag 8 – 25 oktober 1962: de VN houden een debat

Op 25 oktober barst er een heftig debat los in de Verenigde Naties.

De Amerikaanse ambassadeur Adlai Stevenson confronteert zijn Sovjet-collega met de foto's van de raketten. Het is een van de meest iconische momenten van de Koude Oorlog. Stevenson vraagt: "Weet u het zeker? Geen twijfel? Ik wacht op uw antwoord." De Sovjet-ambassadeur zwijgt.

De wereld ziet het. Maar de raketten blijven.

Dag 9 – 26 oktober 1962: Khrushcevs eerste brief

Op 26 oktober arriveert een brief van Khrushchev bij het Witte Huis.

Het is een emotionele, lange brief. Khrushcev stelt voor de raketten te verwijderen als de Verenigde Staten beloven Cuba niet binnen te vallen.

Het lijkt een opening. Maar de Excomm is verdeeld. Is dit een serieuze poging tot vrede, of een tactische zet? En dan, de volgende dag, komt er een tweede brief.

Die is veel harder. Nu eist Khrushcev ook dat Amerikaanse raketten uit Turkije worden verwijderd.

De situatie lijkt weer te escaleren.

Dag 10 – 27 oktober 1962: de ergste dag

27 oktober is de meest gevaarlijke dag van de hele crisis. Een Amerikaans U-2 vliegtuig wordt neergeschoten boven Cuba door een Sovjet luchtverdedigingsraket.

De piloot, majoor Rudolf Anderson, komt om het leven. Het is de enige dodelijke slachtoffer van de crisis.

De militairen bij de Excomm willen direct wraak: luchtaanvallen op de Sovjet-luchtverdediging. Maar Kennedy weigert. Hij houdt hoofd koel. Op hetzelfde moment, in een vergelijking van de NAVO-reacties, vliegt een ander U-2 toevallig boven Sovjet-luchtgebied.

De Sovjets schieten kogels af, maar raken het vliegtuig niet. De situatie is op zijn zachtst gezegd explosief.

Dag 11 – 27 oktober 1962 (avond): de oplossing

Op de avond van 27 oktober neemt een beslissing die de wereld redt.

De Excomm beslist om alleen op de eerste, vriendelijke brief van Khrushcev te reageren. De tweede brief wordt genegeerd. Robert Kennedy, de broer van de president, ontmoet in het geheim de Sovjet-ambassadeur Anatoly Dobrynin.

Hij geeft hem een boodschap: de Verenigde Staten zullen de raketten uit Turkije verwijderen, maar dat moet geheim blijven. En de Sovjet-Unie moet de raketten uit Cuba halen. Het is een deal die niemand mag kennen.

Dag 12 – 28 oktober 1962: de crisis is voorbij

Op zondag 28 oktober komt het antwoord. Khrushcev kondigt via Radio Moskou aan dat de Sovjet-Unie de raketten uit Cuba zal verwijderen.

De wereld ademt uit. Na dertien dagen op het randje van de afgrond, is het over.

De raketten worden in de weken daarna gelost en per schip teruggebracht naar de Sovjet-Unie. De Verenigde Staten houden hun woord en verwijderen later stilletjes de raketten uit Turkije.

Wat bleef er over?

De impact van de Cuba-crisis veranderde de wereld. Direct na de crisis werd de "Hotline" opgericht: een directe communicatielijn tussen het Witte Huis en de Kremlin.

Geen wachten meer op diplomatieke kanalen. Gewoon bellen. In 1963 volgde het Nucleaire Non-Proliferatieverdrag.

En voor de NAVO, en voor Nederland, was de crisis een wake-up call. De Koude Oorlog was geen abstract gevaar. Het was reëel, en het was dichtbij.

De dertien dagen van oktober 1962 laten zien hoe kwetsbaar de vrede is. En hoeveel het uitmaakt dat leiders in de uur van de waarheid de juiste keuzes maken.