De ondergrondse bunkers en communicatieruimtes op en rond Ypenburg

Wat je ziet als je over Ypenburg loopt? Een rustige woonwijk, een oud vliegveld omgebouwd tot appartementen.

Maar onder je voeten ligt een heel ander verhaal. Een netwerk van ondergrondse bunkers, geheime communicatieruimtes en tunnels uit de Koude Oorlog. Dit is het verhaal van wat er onder het voormalige NAVO-vliegveld Rijswijk-Ypenburg schuilt — en waarom de herinnering eraan nog lang niet is verdwenen.

Ypenburg: van vliegveld tot NAVO-basis

Vliegveld Rijswijk-Ypenburg werd gebouwd in de jaren vijftig en groeide uit tot een van de strategisch belangrijkste militaire locaties van Nederland. De basis lag op het grensgebied van Den Haag en Rijswijk, op korte afstand van het politieke hart van het land.

Dat was geen toeval. Tijdens de Koude Oorlog was Ypenburg een cruciale schakel in het NAVO-defensiesysteem. Vanaf het vliegveld werden jachtvliegtuigen ingezet om Sovjetvliegtuigen te onderscheppen.

Maar Ypenburg was meer dan alleen een landingsbaan. Het was een volwaardige radar- en communicatiebasis, met een uitgebreide ondergrondse infrastructuur die bijna niemand kende.

PA60CUB: het radioamateur-callsign dat een verborgen verhaal vertelt

Een bijzonder detail uit de geschiedenis van Ypenburg is het callsign PA60CUB.

Dit was het zendnaam van een radioamateur die actief was op Vliegveld Rijswijk-Ypenburg in de jaren zestig. Het domein pa60cuba.nl is nog steeds aanwezig, hoewel het nu grotendeels inactief is.

Maar het zegt genoeg: er bestond een directe verbinding tussen radioamateurs en de militaire operaties op Ypenburg. Wat deed PA60CUB precies? Dat is niet volledig gedocumenteerd, maar het callsign suggereerde een nauwe betrokkenheid bij de communicatie-infrastructuur van de basis. Mogelijk werd het gebruikt voor het monitoren van radioberichten, het testen van verbindingen of het doorgeven van noodsignalen. In ieder geval is PA60CUB een tastbare link met een tijd waarin Ypenburg een geheim NAVO-complex was, waar elk signaal kon tellen.

Het ondergrondse bunkernetwerk

Onder het vlakke Zeeuwse landschap van Ypenburg bevond zich een complex systeem van ondergrondse bunkers. Het ging niet om één enkele schuilkelder, maar om een hele verzameling van compartimenten en gangen. De exacte aantallen zijn nooit officieel bevestigd — veel documenten zijn nog steeds geheim of vernietigd — maar schattingen wijzen op minstens twintig tot dertig bunkerstructuren in en rond het vliegveld.

Deze bunkers waren ontworpen om te overleven bij een nucleaire aanval. Ze hadden dikke betonwanden, luchtsluizen en eigen systemen voor zuurstof, water en voedelopslag.

Bescherming van kritieke infrastructuur

Sommige compartimenten waren bedoeld voor een handjevol mensen, andere konden honderden personen herbergen. Er waren speciale ruimtes voor medische hulp, vergaderingen en zelfs recreatie — want als je weken of maanden onder de grond zit, moet de moreel gewaarborgd blijven.

De bunkers waren niet willekeurig geplaatst. Ze lagen strategisch rond de belangrijkste faciliteiten van de basis: de radartorens, de communicatiecentra en de commandoruimtes. Het idee was simpel: als de bommen vielen, moest de kern van de militaire operatie blijven functioneren. De ondergrondse infrastructuur moest ervoor zorgen dat Ypenburg — en daarmee een deel van het NAVO-defensienetwerk — ook na een aanval nog kon opereren.

Communicatieruimtes: het zenuwstelsel van de Koude Oorlog

Naast de schuilkeldercomplexen waren er uitgebreide ondergrondse communicatieruimtes. Dit was het hart van de verdediging.

Hier stond de meest geavanceerde radio- en telecommunicatieapparatuur van de tijd. Vanuit Vliegveld Ypenburg als strategisch communicatiepunt werden berichten uitgewisseld met andere NAVO-bases, werd het luchtruim gemonitord en werden mogelijke dreigingen geanalyseerd.

De apparatuur was complex en vereiste gespecialiseerde technici die 24 uur per dag klaarstonden. De ruimtes zelf waren vaak verborgen achter schermen en alleen toegankelijk voor personeel met de juiste toegangsbevoegdheid. Alles draaide om snelheid en betrouwbaarheid: een seconde vertraging in communicatie kon het verschil maken tussen onderschepping en ramp. Wat minder bekend is: Ypenburg was via een netwerk van ondergrondse tunnels verbonden met andere militaire locaties in Nederland en mogelijk verder.

Ondergrondse tunnels naar andere bases

Deze tunnels dienden als veilige routes voor personeel en materieel in geval van nood.

Ze waren uitgerust met noodsignaalsystemen en ontworpen om een nucleaire explosie te doorstaan. De volledige afstand en bestemmingen van deze tunnels zijn nooit openbaar gemaakt, maar getuigenissen van voormalig militair personeel bevestigen hun bestaan.

De radartorens: de ogen van NAVO

Naast de ondergrondse faciliteiten was Ypenburg boven de grond ook een belangrijk radarstation. De radartorens op het veld detecteerden en volgden vliegtuigen op grote afstand. Ze speelden een cruciale rol als onderdeel van het NAVO-luchtbewakingsnetwerk bij het monitoren van Sovjetactiviteit boven de Noordzee en het Europese vasteland.

De radarinstallaties werden continu geüpgraded om mee te blijven met de snelle technologische vooruitgang tijdens de Koude Oorlog.

De data die ze produceerden, werd direct gedeeld met NAVO-commandocentra en vormde de basis voor verdedigingsbeslissingen op het hoogste niveau. Zonder de radar van Ypenburg had NAVO een blind gebied gehad in het westelijke deel van het netwerk.

Het einde van een tijdperk: sluiting en vergetelheid

Met de val van de Muur in 1989 en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 verloor Ypenburg zijn strategische betekenis. De basis werd gesloten, de militaire faciliteiten werden ontmanteld en de grond werd verkocht.

Er ontstonden nieuwe woonwijken. Oude hangars werden appartementen. De landingsbaan maakte plaats voor straten en parken.

Maar onder de grond veranderde er weinig. De bunkers, tunnels en communicatieruimtes bleven bestaan.

Sommige delen werden opgevuld of afgebroken, maar veel structuren zijn nog steeds aanwezig — verborgen onder tuinen, wegen en nieuwbouwwijken. Ze worden niet meer gebruikt, maar ze zijn er nog. Stille getuigen van een tijd waarin de wereld stond te springen.

Wat is er nog over van het geheugen?

Vandaag de dag weet maar een klein deel van de bevolking wat er vroeger op Ypenburg gebeurde. De geschiedenis van de ondergrondse bunkers en communicatieruimtes is grotendeels vergeten of nooit echt bekend geweest.

Toch zijn er nog steeds sporen te vinden. Het inactieve domein pa60cuba.nl is er een van.

Oude foto's, getuigenissen van voormalig militair personeel en losse documenten een ander. De fysieke overblijfselen onder de grond zijn misschien wel de belangrijkste bronnen. Ze bieden een unieke kans om meer te ontdekken over de rol die Ypenburg speelde in de Koude Oorlog — en via historische luchtfoto's en kaarten zie je precies hoe Nederland bijdroeg aan het NAVO-defensiesysteem in een van de meest gespannen periodes van de moderne geschiedenis.

Het verhaal van Ypenburg is niet afgelopen. Het ligt gewoon wat dieper.