Stel je voor: je zit in je werkbank, je hebt een kleine SDR-stick in de USB-poort van je laptop, en je scrolt door de kortegolfband.
▶Inhoudsopgave
En dan, ineens, krijg je een stem uit de jaren tachtig. Een morse-signaal dat herhaaldelijk een roepzegel uitzendt in het Russisch. Of een Nederlandse militaire basis die controle meldt op een frequentie die al dertig jaar niet meer officieel in gebruik is. Dat klinkt als sciencefiction, maar het gebeurt echt.
En jij kunt het doen. In dit artikel lees je hoe je met een simpele SDR-ontvanger, wat leesbare frequentielijsten en een beetje nieuwsgierigheid de ether kunt afspeuren op zoek naar sporen van de Koude Oorlog.
Geen dure apparatuur nodig. Geen radioamateurdiploma vereist, alleen luisteren mag blijkbaar.
En een beetje geduld, want de ether is groot.
Waarom Koude Oorlog-frequenties zo interessant zijn
Tijdens de Koude Oorlog stonden de kortegolfbanden bomvol signalen. Militaire bases, spionagesatellieten, marinevliegtuigen, geheime zendamateurs, alles zat erop.
Nato-bases in Nederland zoals Vliegveld Rijswijk-Ypenburg hadden hun eigen radioverkeer. Zendamateurs met callsigns als PA60CUB werkten vanaf militaire locaties en gebruikten frequenties die nu al lang geschiedenis zijn. Maar hier is het mooie: veel van die frequenties zijn nooit echt verdwenen.
Sommige worden nog steeds gebruikt door militairen. Anderen zijn overgegaan naar civiele of amateurradio-gebruik. En weer andere zijn stille frequenties geworden waar je af en toe, als de ionosfeer meewerkt, nog signalen op vangt die je niet zou verwachten.
De SDR-ontvanger: je duikbril in de ether
SDR staat voor Software Defined Radio. In het Nederlands: een radio waarvoor de software doet waar vroeger het hardware voor nodig was.
Een SDR-ontvanger is klein, meestal niet groter dan een stickje, en relatief goedkoop.
Het bekendste model onder beginnende luisteraars is de RTL-SDR, gebaseerd op een DVB-T TV-stickje. Voor zo'n twintig tot veertig euro heb je een ontvanger die vanaf 25 MHz tot ruim 1,7 GHz kan ontvangen. Dat is precies het bereik waar de interessante kortegolf zich bevindt.
Wat je nodig hebt om te beginnen
De banden tussen 1,6 MHz en 30 MHz, traditioneel de korte golf, waar militairen, maritieme diensten en radioamateurs al decennia mee werken. Populaire keuzes zijn de RTL-SDR Blog V3, de Airspy HF+ Discovery, en voor wie meer wil investeren de Airspy R2 of de SDRplay RSP1A.
Allemaal apparaten die je gewoon in je laptop steekt en waarvoor gratis software beschikbaar is zoals SDR#, HDSDR en SDR++. Eerst de hardware. Een RTL-SDR Blog V3-setje met antenne kost ongeveer 35 euro en is perfect om mee te starten. Dan heb je software nodig: SDR# is de standaard op Windows, SDR++ werkt op Windows, Mac en Linux. Beide zijn gratis te downloaden. Dan de antenne.
Frequenties waar je moet beginnen
De meegeleverde telescopische antenne werkt voor de eerste test, maar als je serieus wilt luisteren, investeer je beter in een actieve kortegolfantenne of hangt gewoon een lang draadje van zestien tot twintig meter in de tuin.
Eenvoudig, goedkoop, en verrassend effectief. De kortegolfbanden zijn verdeeld in stukken. Voor militaire en Koude Oorlog-signalen zijn er een aantal plekken waar je moet zoeken.
De 80-meter band, 3,5 tot 3,8 MHz, wordt sterk gebruikt door radioamateurs, maar in de Koude Oorlog was dit ook een belangrijke band voor militair verkeer. De 40-meter band, 7,0 tot 7,2 MHz, is nog steeds levendig en je kunt er af en toe nog oudere morse- of digitale signalen tegenkomen.
Daarboven vind je de 20-meter band, 14,0 tot 14,35 MHz, populair bij zowel amateurs als militaire stations. Maar het echte speelgoed zit tussen de 4 en 12 MHz, waar je militaire morse-traffic, numerieke stations en soms nog steeds geheime overdrachten kunt opvangen. Specifieke bekende frequenties waar Koude Oorlog-signalen op te vinden zijn: 4582 kHz wordt nog steeds gebruikt door diverse militaire stations.
5732 kHz was een bekende Russische militaire frequentie. 8010 kHz en 10873 kHz worden gebruikt door Amerikaanse militaire netwerken.
Luisteren naar oude roepzegels en digitale signalen
En op 121,5 MHz vind je de internationale noodfrequentie, altijd interessant om in de gaten te houden.
Een van de leukste aspecten van het luisteren naar Koude Oorlog-frequentes is het herkennen van roepzegels. Tijdens de Koude Oorlog hadden militaire stations specifieke roepzegels die ze regelmatig uitzonden in morse. Sommige daarvan worden nog steeds gebruikt, al zijn de stations er heel anders uit kunnen zien qua technologie.
Digitale signalen zijn een ander hoofdstuk. In de ether vind je FAX-overdrachten, RTTY, en moderne digitale modes zoals FT8.
Met software zoals FLdigi kun je deze signalen ontcijferen en soms lezen wat er wordt gezegd. Niet alles is versleuteld. Veel maritiem en militair verkeer op korte golf is nog steeds in helder.
Frequentiedatabases en referenties
Om te weten wat je hoort, heb je referentiemateriaal nodig. De website PRIJENBERG.eu bevat uitgebreide databases met militaire frequenties uit de Koude Oorlog.
Ook de EiBi-frequentielijst is essentieel: die geeft per frequentie aan wie er normaal gesproken uitzendt en op welke mode.
Voor Nederlandse context is de website van de VERON, de Vereniging voor Experimenteel Radio Onderzoek Nederland, een goede plek. En de UBA, Belgische variant, heeft ook waardevolle informatie over historische frequenties.
De magie van de ionosfeer
Het bijzondere aan kortegolf is dat signalen wereldwijd kunnen reizen door reflectie in de ionosfeer. Die laag in de atmosfeere, op zo'n 100 tot 400 kilometer hoogte, werkt als een spiegel voor bepaalde frequenties.
De afstand die een signaal aflegt heet een hop. Met meerdere hops kun je signalen ontvangen die duizenden kilometers ver zijn uitgezonden.
Tijdstippen en seizoenen die het verschil maken
Dat betekent dat vanuit je woonkamer in Nederland je kunt luisteren naar een Russische marinebasis in Vladivostok, een Amerikaanse militaire vlieger op de Noordzee, of een Nederlandse amateur die vanuit een voormalig Natogebied uitzendt. De ionosfeer verandert per seizoen, per tijdstip, per zonnevlekkenactiviteit. Dat maakt het onvoorspelbaar.
En precies daar zit de charme. De beste uren voor kortegolf-luisteren zijn tussen zonsopgang en een paar uur daarna, en rond zonsondergang.
Nachts gaan de hogere frequenties dood, maar de lagere, tussen 2 en 8 MHz, worden juist beter overdag. In de winter zijn de kortste golfbanden overdag beter. In de de zomer kan de D-laag in de ionosfeer voor extra absorptie zorgen, waardoor zwakkere signalen verdwijnen. Maar zonnestormen en geomagnetische verstoringen kunnen het tegenovergestelde doen: ineens heb je een opening van een paar uur waarin frequenties werken die normaal niet bereikbaar zijn.
Conclusie: ga aan de slag
Je hebt geen dure apparatuur nodig. Je hebt geen vergunning nodig, alleen luisteren is voldoende.
Wat je wel nodig hebt, is nieuwsgierigheid en de bereiding om avonden door te bregen met een koptelefoon op, door de banden te scrollen, en af te wachten tot de ionosfeer je verrast. Begin met een Software Defined Radio om historische frequenties te ontvangen, installeer SDR++, hang een antennedraad in de tuin, en frequentieer de databases. De Koude Oorlog is voorbij, maar haar echo's zijn nog steeds hoorbaar. Je hoeft er alleen maar naar te luisteren.
Veelgestelde vragen
Waarom zijn oude militaire frequenties nog steeds te horen?
Tijdens de Koude Oorlog werden talloze militaire en geheime communicatiesignalen uitgezonden op de kortegolfbanden.
Wat is een SDR-ontvanger en hoe werkt het?
Hoewel veel van deze frequenties officieel zijn uitgefaseerd, blijven ze soms te horen zijn, soms door militairen die nog steeds op deze banden opereren, soms door civiele radioamateurs of door signalen die lang geleden zijn uitgezonden en nu door de ionosfeer worden versterkt. Een SDR-ontvanger, of Software Defined Radio, is een apparaat dat de functionaliteit van een traditionele radio combineert met de flexibiliteit van software.
Welke frequenties zijn geschikt om te beginnen met afspeuren?
Het is een klein, USB-stick formaat apparaat dat signalen kan ontvangen in een breed frequentiebereik, waardoor je de ether kunt afspeuren op zoek naar oude signalen van de Koude Oorlog. Met de juiste software kun je de signalen analyseren en decoderen. Voor beginners zijn frequenties tussen 1,6 MHz en 30 MHz een goede plek om te beginnen, dit is het traditionele bereik voor korte golfcommunicatie, gebruikt door militairen, maritieme diensten en radioamateurs. Met een RTL-SDR ontvanger kun je deze banden eenvoudig afpeuren en experimenteren met verschillende frequenties om te zien welke signalen je kunt vinden.
Zijn er specifieke frequenties waar ik op moet letten in Nederland?
In Nederland waren bases van de NATO, zoals Vliegveld Rijswijk-Ypenburg, actief op de korte golfbanden.
Wat is de "3-3-3-regel" en waarom is die belangrijk?
Je kunt proberen om signalen van deze bases te vinden, evenals signalen van radioamateurs die op militaire frequenties werkten. Het is een interessante manier om de geschiedenis van de communicatie in het land te onderzoeken. De "3-3-3-regel" is een protocol voor radioamateurs die op de korte golfbanden actief zijn.
Het houdt in dat je je radio 3 uur 's nachts, 3 uur 's ochtends en 3 uur midden in de dag aan zet moet laten staan, zelfs als je zelf niet hoeft te bellen. Dit zorgt ervoor dat je bereid bent om te helpen als iemand in nood is.