Weet je nog dat er ooit een vliegveld lag waar nu een hele woonwijk staat?
▶Inhoudsopgave
Vliegveld Ypenburg, tussen Den Haag en Rijswijk, heeft een verbazingwekkend rijke geschiedenis gehad — van militaire basis in de jaren dertig tot knooppunt van de Koude Oorlog, en uiteindelijk een rustige buurt vol huizen. Als je echt wilt snappen wat er hier allemaal is gebeurd, heb je de juiste bronnen nodig. Want internet vertelt maar een fractie van het verhaal. Hieronder vind je de beste boeken, archieven en documenten die je écht dieper in de geschiedenis van Ypenburg laten duiken.
Waarom Ypenburg zo bijzonder is
Ypenburg is geen gewoon voormalig vliegveld. Het begon in 1936 als militaire luchthaven van de Koninklijke Luchtmacht, speelde een cruciale rol tijdens de Tweede Wereldoorlog, werd daarna een belangrijke NATO-communicatiebasis tijdens de Koude Oorlog, en functioneerde vanaf 1974 als civiele luchthaven tot het in de jaren negentig definitief sloot.
Elk van die fasen heeft sporen achtergelaten — in de grond, in archieven, en in de verhalen van mensen die er werkten.
De geschiedenis van Ypenburg is eigenlijk een spiegel van de twintigste-eeuwse Nederlandse geschiedenis.
De Tweede Wereldoorlog: radar, gevechten en bezetting
Tijdens de Duitse inval in mei 1940 was Ypenburg een van de eerste doelwitten. De Luftwaffe probeerde het vliegveld in te nemen om een bruggenhoofd te vormen richting Den Haag.
De gevechten waren hevig. Nederlandse troepen verdedigden de basis met alles wat ze hadden, maar werden uiteindelijk overweldigd. Na de bezetting gebruikten de Duitsers Ypenburg als operatiebasis en plaatsten er onder andere radarinstallaties.
Wil je meer weten over deze periode? Dan is het boek "De Nederlandse Vliegbasis in de Tweede Wereldoorlog" van J.J. van der Meer (1985) een must.
Het geeft een gedetailleerd beeld van de militaire operaties op Ypenburg, de rol van de vroege radarapparatuur en de training van piloten. Ook de archieven van de Koninklijke Luchtmacht, bewaard in het Nationaal Archief, bevatten waardevolle documenten: vlieglogboeken, operationele rapporten en foto's uit die roerige jaren.
De Koude Oorlog: PA60CUB en de NATO-communicatiebasis
Dit is waar het echt interessant wordt. Na de oorlog werd Vliegveld Ypenburg in 1952 overgedragen aan de NAVO.
In 1953 werd het officieel een communicatiebasis — een cruciaal knooppunt in het westerse defensienetwerk tegen de Sovjet-Unie. Het vliegveld veranderde van een plek waar vliegtuigen opstegen naar een centrum van radio- en telecommunicatie. Geavanceerde systemen zoals Sybex en Sybex II werden geïnstalleerd om berichten te verzenden en te ontvangen, militaire oefeningen te coördineren en vliegtuigen te volgen over heel Europa.
Een fascinerend detail: het callsign PA60CUB werd in de jaren zestig gebruikt door een radioamateur die actief was op de basis.
Dit soort kleine, concrete gegevens maakt de geschiedenis tastbaar. De basis werkte nauw samen met de Amerikaanse luchtmacht en landmacht, en er waren permanent Amerikaanse militairen aanwezig op het terrein. De beste bron over deze periode is de publicatie "NATO Bases in the Netherlands" (1988), samengesteld door diverse auteurs en te vinden in het Nationaal Archief.
Het bevat technische specificaties van de communicatieapparatuur, organisatiestructuren en operationele details. Daarnaast bevatten de archieven van de NATO — verspreid over locaties in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk — uitgebreide documentatie over de activiteiten op Ypenburg.
Van luchthaven tot woonwijk: de laatste decennia
In de jaren zeventig begon de NATO de basis te ontmantelen. De kosten werden te hoog, en de strategische prioriteiten verschilden.
In 1974 werd Ypenburg officieel een civiele luchthaven. Er reden chartervluchten, de Koninklijke Luchtmacht bleef er vliegtuigen onderhouden, en er werd zelfs een luchtmuseum opgericht met vliegtuigen en militair materieel uit de oorlogsjaren, wat mooi aansluit bij de geschiedenis van vliegveld Ypenburg.
De luchthaven kende redelijk veel passagiers, vooral in de zomer. Maar het kon niet blijven duren. De concurrentie van Schiphol was te groot, de onderhoudskosten te hoog.
In de jaren negentig sloot de luchthaven definitief. De gebouwen werden afgebroken, de landingsbaan verdween onder zand en asfalt, en er verrees de woonwijk die we nu kennen.
Sommige oude militaire gebouwen zijn behouden gebleven en dienen nu als kantoren of culturele voorzieningen, een direct gevolg van de definitieve sluiting van vliegveld Ypenburg. Voor deze overgangsperiode is het boek "Vliegveld Ypenburg: Een Historische Reis" (2005), uitgegeven door de Lokale Geschiedenisvereniging Rijswijk, een schat. Het combineert historische verslaggeving met foto's en interviews met voormalige werknemers en bewoners. Precies het soort bron dat een verhaal tot leven brengt. Ook het Gemeentearchief Den Haag bevat waardevolle documenten over de ontwikkeling van de regio, inclusief de plannen voor de bouw van de woonwijk.
Waar je moet beginnen
Als je één ding meeneemt uit dit artikel, laat het dan zijn: de geschiedenis van Ypenburg leeft in archieven en boeken die vaak over het hoofd worden gezien. Begin bij het Nationaal Archief voor de militaire documenten.
Ga daarna naar de lokale geschiedenisvereniging in Rijswijk voor de persoonlijke verhalen. En raadpleeg de NATO-archieven als je de Koude Oorlog-fase echt wilt doorgronden. Ypenburg is verdwenen van het landkaartje als vliegveld, maar het verhaal is er nog — je moet alleen weten waar je moet zoeken.