De kortegolfbanden die radioamateurs in de jaren 60 het meest gebruikten: een gids

Stel je voor: het is 1965. Je zit achter je buizenapparaat, draait langzaam aan de afstemknop, en opeens hoor je een stem uit Rusland, of misschien zelfs uit Cuba.

Geen internet, geen satelliettelevisie — gewoon jouw zender, een stuk draad als antenne, en de magie van de korte golf. In de jaren 60 was radioamateurisme een avond vol avontuur. Maar op welke banden werkte dat allemaal precies? Laten we er eens in duiken.

Wat zijn kortegolfbanden eigenlijk?

Korte golf — of kortegolf, als je de Nederlandse spelling hanteert — is het deel van het radiospectrum tussen ongeveer 2 en 30 MHz. De golflengtes liggen tussen de 10 en 150 meter.

Wat dit bijzonder maakt, is de manier waarop de signalen zich voortplanten. Ze stuiteren tussen de ionosfeer en het aardoppervlak, waardoor je met een bescheiden zender de hele wereld kunt bereiken. In de jaren 60 was dat revolutionair.

Voor veel mensen was kortegolfradio het internet van toen. Radioamateurs, of "hams" zoals ze in het Engels heten, gebruikten specifieke frequentiebanden die door de internationale regelgeving aan hen waren toegewezen.

Niet elke frequentie was vrij te gebruiken — er waren afspraken over wie waar mocht uitzenden. En die afspraken zijn er nog steeds, al zijn de exacte frequenties in de loop der jaren enigszins verschoven.

De 80-meterband: de workhorse van de kortegolf

Laten we beginnen met de band die in de jaren 60 waarschijnlijk het meest gebruikt werd: de 80-meterband, ook wel de 3,5 MHz-band genoemd.

De officiële frequentievariatie voor radioamateurs lag toen — en ligt grotendeels nog steeds — tussen 3,5 en 3,8 MHz. Waarom was deze band zo populair? Simpel: 's nachts bereik je met de 80-meterband heel Europa met relatief weinig vermogen.

De ionosfeer absorbeert overdag een groot deel van de signalen, maar als de zon ondergaat, komt de band tot leven. Voor veel Nederlandse amateurs was dit de band om 's avonds een QSO — een gesprek — te maken met een collega in Duitsland, Frankrijk of het Verenigd Koninkrijk.

De beperking? De band is niet groot.

Er past niet zoveel tegelijk, en in drukke periodes moest je goed opletten wie al aan het zenden was. Maar juist dat gebrek maakte het ook gezellig. Je leerde snel wie er allemaal meedraaiden.

De 40-meterband: de wereldwijde favoriet

Als de 80-meterband de lokale held was, dan was de 40-meterband de internationale ster. Met frequenties tussen 7,0 en 7,1 MHz (in die tijd soms tot 7,3 MHz in sommige regio's, afhankelijk van de ITU-regio) was dit de band voor wie verder wilde kijken dan de buurman. De 40-meterband combineerde het beste van twee werelden: overdag bereik je continentale afstanden, 's nachts kun je de hele wereld raken.

In de Koude Oorlog van de jaren 60 was dat bijzonder. Radioamateurs in Nederland hadden gesprekken met amateurs achter het IJzeren Gordijn — niet altijd even makkelijk, en soms met wat creatieve oplossingen voor taalbarrières, maar het gebeurde.

Veel klassieke buizenradio's uit die tijd, zoals de bekende Hallicrafters en Hammarlund ontvangers, hadden de 40-meterband prominent op het schaalbord staan. Ook Nederlandse merken en samenstellingen maakten deze band toegankelijk voor een breed publiek.

De 20-meterband: de DX-koning

Wil je werkelijk ver komen? Dan moest je op de 20-meterband terecht, de 14 MHz-band, met frequenties van 14,0 tot 14,35 MHz.

Dit was — en is nog steeds — de meest populaire band voor zogenaamde DX-contacten: langeafstandsverbindingen over duizenden kilometers.

De 20-meterband heeft een unieke eigenschap: overdag, en zelfs bij relatief lage zonneactiviteit, is deze band meestal "open". Dat betekent dat je er bijna altijd iemand kunt bereiken, waar ter wereld ook. In de jaren 60 gebruikten serieuze amateurs die zich richtten op het verzamelen van contacten met zoveel mogelijk landen — de zogenaamde DXCC-lijst — bijna uitsluitend de 20-meterband.

Tegenwoordig kun je via online WebSDR-netwerken wereldwijd meeluisteren naar dit soort verre signalen. De beperking was dat je hiervoor vaak wat meer vermogen en een betere antenne nodig had dan voor de 80- of 40-meterband. Maar wie de investering deed, werd beloond met contacten op alle continenten.

De 15- en 10-meterbanden: de zonnevrienden

De 15-meterband (21,0–21,45 MHz) en de 10-meterband (28,0–29,7 MHz) waren de capricieuze leden van de familie. Ze werkten uitstekend — maar alleen als de zonneactiviteit hoog genoeg was.

In de jaren 60 waren er periodes van hoge zonnevlekkenactiviteit, met name rond het zonnemaximum van 1958 en opnieuw rond 1969-1970, waarin deze banden spectaculaar openstonden. Op de 10-meterband kon je met slechts een paar watt vermogen de hele wereld bereiken als de zon meewerkte. Maar als de zon het deed, was er simpelweg niets te horen.

Veel amateurs gebruikten deze banden als aanvulling op hun activiteiten op 20 en 40 meter.

Het was een beetje jacht op gunstige omstandigheden.

Hoe zat het met de uitrusting in de jaren 60?

In de jaren 60 draaide alles om buizenapparatuur. Merken als Collins, Drake, en Yaesu — die laatste was net aan het opkomen als Japanse fabrikant — domineerden de markt.

Ontvangers als de Drake 2-B en de Collins 75S-1 waren de droom van elke amateur.

Ze waren niet goedkoop, maar de kwaliteit was ongeëvenaard. Zenders waren vaak zelfbouwprojecten. Veel amateurs soldeerden hun eigen apparatuur, gebaseerd op schema's uit tijdschriften als Electron, het blad van de VERON, of internationale publicaties zoals het ARRL Handbook.

Wie zelf aan de slag wil, kan hier een simpele kortegolfantenne maken voor thuis. Een typische zender leverde tussen de 50 en 150 watt, afhankelijk van de gebruikte buizen — vaak klassiekers als de 6146 of de 807.

Antennen waren meestal eenvoudig: een dipool van draad, opgehangen tussen twee masten of bomen. Soms een draad-antenne van 80 meter langs het dak — tot ongenoegen van de buren, vrees ik.

Waarom waren deze banden zo belangrijk?

De kortegolfbanden van de jaren 60 waren meer dan technische frequenties. Ze verbonden mensen in een wereld die nog niet gedigitaliseerd was.

Tijdens de Koude Oorlog waren radioamateurs soms de enige brug tussen bevolkingen die officieel gescheiden waren. Ze vulden een behoefte die internet later zou vervellen — de drang om met de hele wereld in contact te komen, met eigen handen, eigen apparatuur, eigen kunde.

Wil je zelf op onderzoek uit? Ontdek hier hoe je Koude Oorlog-frequenties kunt nazoeken. Vandaag de dag zijn deze banden er nog steeds. De frequenties zijn nauwelijks veranderd. De technologie is anders — transistors en software hebben de buizen vervangen — maar het principe is hetzelfde.

En als je vandaag een oude ontvanger aansluit en afstemt op de 40-meterband, dan hoor je nog steeds dezelfde soort signalen die een amateur in 1965 ook hoorde.

Dat is best bijzonder, als je erover nadenkt. De kortegolfbanden uit de jaren 60 zijn dus niet zomaar geschiedenis. Ze zijn een levend erfgoed, nog steeds bruikbaar, nog steeds magisch. En wie weet — misschien zit er niemand in een oud Vliegveld Rijswijk ergens aan te denken over die dagen, terwijl de golven onverstoorbaar door de lucht reizen.